4: Alle instrumenten op een rij
Er zijn heel veel manieren en 'instrumenten' om invloed uit te oefenen. Voor elke fase van het besluitvormingsproces zijn andere instrumenten geschikt.
a. Instrumenten om de agendavorming te beïnvloeden
b. Instrumenten om de beleidsvorming te beïnvloeden
c. Instrumenten om de besluitvorming te beïnvloeden
d. Instrumenten om de uitvoering te beïnvloeden
e. Instrumenten om de evaluatie te beïnvloeden
Hieronder wordt voor elk stadium aangegeven welke vormen van beïnvloeding mogelijk zijn. De termen worden aan het einde van dit hoofdstuk uitgelegd.
a. Instrumenten om de agendavorming te beïnvloeden
- Burgerinitiatief
- Spreekuur wethouders of burgemeester
- Contact opnemen met raadsleden of raadsfracties
- Inspreken in de raad
- Petitie indienen
- Contact opnemen met politieke partijen
- Contact opnemen met adviesraden
- Actie voeren en publieke opinie mobiliseren
- Brief of e-mail sturen naar de gemeenteraad of B&W (raadsadres)
- Handtekeningen aanbieden
b. Instrumenten om de beleidsvorming te beïnvloeden
- Lobbyen bij beleidsvorming
- Actievoeren, een druk middel
- Interactieve beleidsvorming
- Inspraak
- Ambtenaren of politici uitnodigen voor een werkbezoek of schouw
- Inspreken bij commissievergaderingen
c. Instrumenten om de besluitvorming te beïnvloeden
d. Instrumenten om de uitvoering te beïnvloeden
- Klachtentelefoon
- Lobbyen bij de uitvoering
- Brief of e-mail sturen naar B&W of raad
- Deelnemen in klankbordgroep
- Werkbezoek of schouw organiseren voor ambtenaren en politici
e. Instrumenten om de evaluatie te beïnvloeden
Agendavorming beïnvloeden
Burgerinitiatief
Via een burgerinitiatief kun je een eigen voorstel of onderwerp op de agenda van de gemeenteraad plaatsten. Je moet wel aan enkele procedurele en inhoudelijke vereisten voldoen (je moet bijvoorbeeld een minimum aantal handtekeningen verzamelen). De raad moet vervolgens hierover een standpunt innemen. Het burgerinitiatief biedt burgers de maximale zekerheid over behandeling van hun initiatief doordat de raad zich verplicht heeft om het onderwerp op de raadsagenda te plaatsen.
Elke gemeente heeft een eigen verordening voor burgerinitiatieven. Er zijn onderlinge verschillen. De afdeling Voorlichting of Communicatie van je eigen gemeente kan je vertellen hoe het recht op burgerinitiatief in jouw gemeente geregeld is.
Spreekuur wethouders en burgemeester
Veel wethouders en sommige burgemeesters hebben een spreekuur voor burgers. Soms kun je gewoon binnenlopen, soms moet je eerst een afspraak maken. Je kunt via het secretariaat van de gemeente een afspraak maken met een wethouder om een onderwerp met hem of haar te bespreken. Tijdens dat spreekuur kun je jouw mening, idee of probleem met de verantwoordelijke wethouder bespreken.
Contact opnemen met raadsleden of raadsfracties
Gekozen politici staan vaak erg open voor 'geluiden uit de samenleving'. Het is aan jou om er voor te zorgen dat ze deze geluiden ook horen. Je kunt een raadslid bellen, e-mailen of een brief sturen en aan hen jouw kwestie voorleggen. Een raadslid heeft het recht om zaken op de agenda van de raad te laten plaatsen. Als een raadslid jouw kwestie interessant genoeg vindt, dan kan hij/zij de kwestie dus op de agenda laten zetten. Op de website van de gemeente staan alle raadsleden en hun contactgegevens vermeld.
Inspreken in de raad of commissie
Burgers hebben (in veel gemeentes) het recht om in te spreken in de raad of een commissievergadering. Als je je van tevoren aanmeldt bij de griffie, heb je het recht om in een paar minuten je kwestie uiteen te zetten. De raad en de wethouders horen jouw verhaal aan. Ze hoeven er niets mee te doen, maar als jouw verhaal interessant genoeg is voor raadsleden, dan kunnen ze bijvoorbeeld aan de wethouder vragen om grondig naar jouw kwestie te kijken en er na enige weken over te rapporteren aan de raad. Hiermee is jouw verhaal op de politieke agenda terecht gekomen.
Petitie indienen
Een petitie is een verzoekschrift dat ondertekend is door burgers. Het is een officieel verzoek aan een overheid dóór burgers námens burgers. De wethouder neemt de petitie officieel in ontvangst. Het is verstandig om zelf te zorgen dat daar pers (fotografen, ploeg van de lokale radio en televisie) bij aanwezig is. De wethouder zal op dat moment geen toezeggingen doen. Hij of zij zal aankondigen dat de petitie wordt meegenomen naar het volgende overleg met zijn of haar collega’s van het bestuur.
In steeds meer gemeenten kan een petitie per e-mail worden ingediend. Vraag bij je gemeente of er de mogelijkheid bestaat voor het insturen van een zogenaamde e-petitie.
Contact opnemen met politieke partijen
Als je invloed wilt hebben op het beleid van je gemeente, kan het nuttig zijn om contact op te nemen met de lokale afdeling van één of meer politieke partijen waar je sympathie van verwacht. De partijafdeling heeft meestal goed contact met de fractie en de wethouder(s) van die partij. Als burger kun je op verschillende manieren politieke partijen benaderen en met hen samenwerken om een onderwerp op de politieke agenda te plaatsen.
Je kunt lid worden van de politieke partij waarvan het politieke programma het beste aansluit bij wat je zelf denkt en wilt bereiken. In de afdeling van die politieke partij kun je jouw ideeën aankaarten en proberen ze op te laten nemen in het verkiezingsprogramma van de partij.
In sommige politieke partijen zijn plaatselijke ledenvergaderingen openbaar en zijn ook niet-leden welkom. Het kan dan zinvol zijn om in overleg met bijvoorbeeld de voorzitter van zo’n vergadering spreektijd te vragen en jouw onderwerp toe te lichten.
Je kunt ook schriftelijk reageren op partijvoorstellen of zelf voorstellen uitwerken en voorleggen aan de bestaande politieke groeperingen.
Je kunt de gemeenteraadsfracties vragen of je tijdens een fractievergadering jouw plan kan toelichten en met hen bespreken.
Contact opnemen met adviesraden
Adviesraden zijn structurele organen van de gemeente. Een gemeentelijke adviesraad bestaat uit burgers of wettelijke vertegenwoordigers van een bepaalde groep die door de gemeente worden benoemd. Leden van de adviesraad komen regelmatig bij elkaar om aan het college van B & W (soms ook aan de gemeenteraad) over gemeentelijk beleid op lange termijn te adviseren. Er bestaan dorps-, buurt- en wijkraden, maar ook jeugd- ouderenraden en sportraden, vrouwenraden, culturele raden, enzovoorts. Wanneer je als burger iets op het beleidsterrein van zo’n raad op de politieke agenda wilt krijgen, kun je altijd met die raad contact opnemen. Namen en adressen van leden staan vaak in de gemeentegids en anders heeft de afdeling Voorlichting/Communicatie ze.
Actie voeren en publieke opinie mobiliseren
Misschien heb je al verschillende pogingen gedaan om een onderwerp op de politieke agenda te krijgen, maar zonder succes. Als je zeker weet dat je niet de enige bent die zich over dit onderwerp druk maakt omdat je al een hele groep medestanders hebt gevonden, dan is het tijd om te proberen media in te schakelen om de publieke opinie te mobiliseren. Je moet nu nieuws gaan maken met een spraakmakende actie. Ook kun je gebruik maken van de mogelijkheid om ingezonden stukken in het plaatselijke dagblad of het (veelgelezen) huis-aan-huisblad te plaatsen. Zie de rubriek publiciteit voor meer informatie en tips.
Brief of e-mail versturen naar de gemeenteraad (raadsadres) of naar B&W
Je kunt in een brief of een e-mail je zaak uiteenzetten en deze sturen naar de gemeenteraad (via de griffie bijvoorbeeld) of naar het college van B&W. De ontvangende instantie kan zelf bepalen hoe de brief of e-mail wordt afgehandeld. Misschien pikt de wethouder het op en gaat over tot actie. Als een raadslid het een interessante kwestie vindt kan hij/zij aan de bel trekken en vragen stellen. Je hebt in ieder geval bereikt dat de politiek nu van jouw kwestie afweet. Misschien heb je bereikt dat een raadslid zich voor jou zaak gaat inzetten. Of heb je zelfs bereikt dat de wethouder er iets aan gaat doen. Het is een middel zonder garantie maar wel met mogelijkheden op succes.
Handtekeningen aanbieden
Als de kwestie leeft in je omgeving, kun je proberen om zo veel mogelijk handtekeningen te verzamelen van mensen die je zaak steunen. Deze handtekeningen kun je dan aanbieden aan bijvoorbeeld de wethouder of aan de gemeenteraad. Je kunt hier mee duidelijk maken dat heel veel mensen het met jou eens zijn en verwachten dat de overheid er iets aan gaat doen.
Net als bij het sturen van een brief (zie hierboven) is het voordeel dat de politiek nu heel duidelijk op de hoogte is van jouw kwestie. Een nadeel kan zijn dat de handtekeningenactie in de ogen van de politiek (te) veel commotie heeft losgemaakt in de buurt. Ze kunnen je als 'lastig' gaan beschouwen en daarmee wordt je kans op succes kleiner. De politiek kan de handtekeningen in ontvangst nemen zonder de kwestie verder op de agenda te zetten.
Beleidsvorming beïnvloeden
Lobbyen bij beleidsvorming
Lobbyen is het beïnvloeden van politieke processen via directe, persoonlijke en informele contacten met wethouders, raadsleden en beleidsambtenaren.
Beleidsvorming is bij uitstek het stadium van lobbyen bij (hoge) beleidsambtenaren. Zij bepalen in hoge mate welke keuze de wethouder straks zal maken; welke informatie hij of zij krijgt en welke argumenten voor welke beleidsmogelijkheden gegeven worden. In dit stadium zijn ook politici (wethouders, gemeenteraadsleden) het meest ontvankelijk voor informatie en argumenten van buiten. Volksvertegenwoordigers hebben bijvoorbeeld grote behoefte aan gerichte, duidelijke informatie uit de samenleving, vooral als de standpunten van hun fractie nog niet vastliggen en er dus ruimte is om een mening te vormen. Wat is voor welke groep van belang?
De lobbyist die de gevraagde informatie en argumenten op een efficiënte, heldere en indringende wijze kan aanbieden, heeft een goede kans om de uiteindelijke besluitvorming te beïnvloeden.
Actievoeren als drukmiddel
Wanneer langs stille formele en informele wegen het niet lukt om de beleidsvorming te beïnvloeden, dan is er soms alleen nog de mogelijkheid om actievoeren als drukmiddel te gebruiken. Acties die wel gedaan worden zijn:
- spandoeken op straat of op de publieke tribune tijdens de raadsvergadering
- protestmarsen, demonstratieve bijeenkomsten
- afsluiten van wegen en andere blokkades (niet legaal)
- staken
- boycot-acties, zoals een consumentenboycot
- bezetting of kraken van gebouwen (niet helemaal legaal)
Meestal hebben dit soort acties voor de meningsvorming en besluitvorming op zichzelf geen succes. Ze hebben alleen zin in combinatie met andere middelen. Het is vooral een manier om de aandacht te trekken van de gezagdragers. Creativiteit is belangrijk om een vorm te vinden die opvalt en die de sympathie van de rest van de bevolking weet te winnen. Sommige van deze voorbeelden zijn niet (helemaal) legaal.
De actie kan ook een averechts effect hebben. Een goede afweging is dan ook essentieel.
Interactieve beleidsvorming
Overheden organiseren af en toe activiteiten waar burgers bij uitgenodigd worden om mee te praten over een toekomstig beleid. De gemeente kan hiervoor verschillende methodes gebruiken: burgerpanels, werkateliers, conferenties, enzovoorts. Wat al deze methoden (als het goed is) gemeen hebben, is dat burgers in een vroeg stadium uitgenodigd worden om over plannen van de gemeente mee te denken. Als burger krijg je dan de ruimte om je ideeën en wensen bekend te maken bij de overheid. Zie ook: www.participatiewijzer.nl
Bij interactieve beleidsvorming is de gemeente de initiatiefnemer. Daardoor is de gemeente diegene die het onderwerp en de kaders stelt, zoals: waarover mag worden gediscussieerd, wat zijn de randvoorwaarden voor mogelijke oplossingen, wie mag meedoen, enzovoorts. Je moet daarbij als burger eisen dat je vantevoren goed geïnformeerd wordt over het interactieve proces, zodat je weet hoeveel invloed je precies hebt en wat je wel en niet kunt verwachten.
Inspraak
Als burger kun je bij veel beleidsplannen je mening geven over een voorstel van het gemeentebestuur. Tijdens inspraakbijeenkomsten licht de gemeente plannen toe, en burgers kunnen tijdens zo'n bijeenkomst officieel reageren op de plannen. Op een aantal beleidsterreinen is inspraak wettelijk vastgesteld: de gemeente moet een inspraakavond organiseren en de betreffende plannen ruim van te voren voor iedereen beschikbaar maken.
Burgers worden uitgenodigd om te praten over een voorstel van de gemeente. De gemaakte op- en aanmerkingen komen in het verslag van de bijeenkomst te staan. Dit kan er toe leiden dat plannen worden bijgesteld. Maar er is geen garantie dat met de inspraak daadwerkelijk iets wordt gedaan.
De mogelijkheid tot inspraak wordt ruim van tevoren bekend gemaakt door middel van een advertentie in verschillende media (bijvoorbeeld via de kranten). De documenten waarop inspraak mogelijk is, liggen ter inzage op openbare locaties, bijvoorbeeld in het gemeentehuis of de bibliotheek. Inspreken kan altijd schriftelijk en soms ook mondeling.
De manier waarop de gemeente inspraak heeft geregeld staat op de gemeentelijke inspraakverordening. Wij verwijzen je naar de afdeling Voorlichting of Communicatie van jouw gemeente voor meer informatie over inspraak bij bepaalde beleidsplannen.
Ambtenaren of politici uitnodigen voor een werkbezoek of schouw
Beelden werken veel sterker dan woorden. Ambtenaren of politici uitnodigen om te komen kijk op de plek waar jouw kwestie over gaat, is een zeer krachtig middel. Wat zij met eigen ogen zien, maakt vaak veel meer indruk dat wat jij hen ook al mondeling of schriftelijk hebt proberen duidelijk te maken. Deze bezichtiging wordt soms formeel een 'schouw' genoemd.
Inspreken bij commissievergaderingen
Als de raad in een commissievergadering een onderwerp behandelt dat jouw interesse heeft, kun je vragen of je op dit onderwerp mag inspreken. Als je je van tevoren aanmeldt bij de griffie heb je vaak het recht om in een paar minuten je kwestie uiteen te zetten. De raad en de wethouders kunnen dan jouw inbreng meenemen in hun discussie. Het is een directe manier om invloed te hebben op de discussie in de raad en daarmee op de planvorming.
Besluitvorming
Lobby bij besluitvorming
Lobbyen is het beïnvloeden van politieke processen via directe, persoonlijke en informele contacten met wethouders, raadsleden en beleidsambtenaren.
In het stadium van besluitvorming heeft lobbyen met gemeenteraadsleden alleen nog effect als het gebeurt vóórdat de fracties een standpunt hebben ingenomen. In dit stadium nemen de wethouders eerst een voorlopig besluit. Vervolgens komt de gemeenteraad aan bod. Veel kans om iets te veranderen heb je dan niet meer: de gegevens, de informatie, de argumenten en meestal ook de standpunten liggen dan al voor een groot deel vast.
Wanneer je toch nog invloed wilt uitoefenen op het debat en de stemming die plaatsvinden in de gemeenteraad ter voorbereiding van een besluitvorming, kun je het beste contact op nemen met de griffier van de gemeenteraad. Die hebben inzicht in de vergaderagenda en de vergaderprocedures van die volksvertegenwoordigende organen.
Inspreken bij raadsvergaderingen
Als de gemeenteraad een besluit gaat nemen over een onderwerp dat jouw interesse heeft, kun je vragen of je op dit onderwerp mag inspreken. Als je je van tevoren aanmeldt bij de griffie heb je vaak het recht om in een paar minuten je visie uiteen te zetten. De raad en de wethouders kunnen dan jouw inbreng mee nemen in hun discussie. Het is voor jou de allerlaatste kans om invloed te hebben op de besluitvorming. Vaak zul je echter al te laat zijn omdat partijen hun standpunt al in een eerdere fase hebben bepaald.
Deelnemen in klankbordgroep
Als de overheid (of bijvoorbeeld een woningcorporatie) bezig is om plannen te maken voor een gebied, dan kan zij een klankbordgroep instellen. Een klankbordgroep bestaat uit gebruikers van het plan in wording. Dit kunnen bijvoorbeeld de bewoners zijn van het gebied waar het plan over gaat. De overheid (of corporatie) maakt zelf één of meer ontwerpen en vraagt de klankbordgroep hierover hun mening. De klankbordgroep mag alleen adviseren, de overheid (of de woningcorporatie) beslist. De klankbordgroep wordt vaak ingezet om te zorgen voor meer draagvlak onder de bevolking. Vaak telt de mening van de klankbordgroep wel zwaar mee.
Referendum
Een referendum is een volksstemming over een overheidsbesluit. Referenda zijn in een aantal gemeenten mogelijk. Die gemeenten moeten dan een referendumregeling (referendumverordening) hebben opgesteld.
Referenda in Nederland zijn ‘correctief’. Dat wil zeggen dat burgers zich in een referendum kunnen uitspreken of ze voor of tegen een genomen of een voorgenomen besluit van de gemeenteraad zijn. Zij krijgen dus de mogelijkheid om een (bijna genomen) beslissing van de gemeenteraad te corrigeren. Bij een “volksinitiatief” hebben burgers zelf het recht om een onderwerp aan te dragen voor een referendum.
De gemeenten die een referendumregeling hebben, bepalen daarin over welke onderwerpen en onder welke voorwaarden een referendum georganiseerd mag worden. In de regeling staat ook hoeveel kiesgerechtigden hun handtekening moeten zetten onder het verzoek om een referendum te organiseren.
De afdeling Voorlichting/Communicatie van jouw gemeente kan je meer informatie geven over een eventuele referendumregeling en de mogelijkheden voor een volksinitiatief in jouw gemeente.
Uitvoering
Klachtentelefoon
Verzamelen van klachten en problemen bij de uitvoering van beleid maakt het mogelijk om deze informatie daarna te gebruiken om (nieuw) beleid te beïnvloeden. De informatie die je kunt verzamelen via een klachtentelefoon, of via andere kanalen als e-mail, post…etc, kan helpen om aan te tonen dat bepaald beleid ongewenste neveneffecten heeft, of om aan te tonen dat het oorspronkelijke doel niet is bereikt. Het is belangrijk dat mensen weten van het bestaan van de klachtentelefoon, dus publiciteit is cruciaal. Burgers of specifieke groepen mensen moeten weten waar ze met hun klachten terecht kunnen. Als je zelf klachten van andere burgers wilt gebruiken voor beleidsbeïnvloeding, heb je er belang bij dat mensen snel, gemakkelijk en op een overzichtelijke manier hun problemen kwijt kunnen. Je kunt zelf een meldpunt voor klachten opzetten en daarvoor standaardformulieren of vragenlijsten ontwikkelen.
Lobbyen bij de uitvoering
Lobbyen is het beïnvloeden van politieke processen via directe, persoonlijke en informele contacten met wethouders, raadsleden en beleidsambtenaren.
Bij de fase van uitvoering heeft lobbyen vooral zin bij de ambtenaren die belast zijn met het toezicht en controle op de uitvoering van het beleid. In de manier waarop politieke besluiten worden uitgevoerd, zit vaak wat ruimte voor ambtenaren om zelf dingen te beslissen.
Brief of e-mail versturen naar de gemeenteraad (raadsadres) of naar B&W
De ervaring leert dat de gemeenteraad niet altijd evenveel aandacht heeft voor de uitvoering van genomen besluiten. Toch kun je in een brief of een e-mail proberen om aandacht te krijgen voor je zaak. De ontvangende instantie kan zelf bepalen hoe de brief of e-mail wordt afgehandeld. Misschien pikt de wethouder het op en zorgt hij/zij voor verbetering in de uitvoering. Als een raadslid het een interessante kwestie vindt, kan hij/zij aan de bel trekken en vragen stellen. Je hebt dan in ieder geval bereikt dat de politiek beseft dat er iets aan de hand is met de uitvoering. Het is een middel zonder garantie, maar wel met mogelijkheden op succes.
Ambtenaren of politici uitnodigen voor een werkbezoek of schouw
Beelden werken veel sterker dan woorden. Soms heb jij zaken gezien bij de uitvoering die men op het gemeentehuis gewoon niet kan geloven. Ambtenaren of politici uitnodigen om te komen kijk op de plek waar jou kwestie over gaat, is een zeer krachtig middel. Wat zij met eigen ogen zien, maakt vaak veel meer indruk dat wat jij hen ook al mondeling of schriftelijke hebt proberen duidelijk te maken. Deze bezichtiging wordt soms formeel een 'schouw' genoemd.
Deelnemen in klankbordgroep
Soms heeft de overheid (of bijvoorbeeld een woningcorporatie) bij het maken van de plannen voor een gebied een klankbordgroep ingesteld. Een klankbordgroep bestaat uit gebruikers van het plan in uitvoering, bijvoorbeeld de bewoners van het gebeid waar het plan over gaat. Af en toe laat de overheid ook bij de uitvoering de klankbordgroep voort bestaan. Het heeft dan de rol om een vinger aan de pols te houden bij de uitvoering. De klankbordgroep mag alleen adviseren, de overheid (of de woningcorporatie) beslist. De klankbordgroep wordt vaak ingezet om te zorgen voor meer draagvlak onder de bevolking.
Evaluatie
Monitoren
'Monitoren' betekent volgen, bijhouden en evalueren hoe het met het beleid gaat. Worden de problemen waarvoor het beleid is ontwikkeld ook opgelost? Zijn er ongewenste effecten van beleid? Is er veel verspilling van middelen? Kan het niet sneller, efficiënter, effectiever? Het verzamelen van dit soort informatie kost altijd veel tijd en studie of onderzoek. Eerst moet je nadenken hoe je deze informatie verzamelt. Je kunt informatie uit de media gebruiken. Je kunt klachten inventariseren die via klachtentelefoons, meldpunten, ombudsman, welzijns- en gezondheidscentra, wijkbureau’s etc. binnenkomen. Je kunt zelf op onderzoek uitgaan en bepaalde groepen mensen gaan interviewen over hun ervaringen met specifieke beleidsuitvoering of de gevolgen van bepaald beleid.
Ten slotte moet je deze informatie weten te interpreteren zodat je kunt aantonen dat niet incidentele factoren het succes van het beleid of het gebrek daaraan hebben beïnvloed, maar dat het beleid zélf niet goed werkt en er dus nieuw beleid nodig is.
Deelnemen in klankbordgroep
Soms heeft de overheid (of bijvoorbeeld een woningcorporatie) bij het maken van de plannen voor een gebied een klankbordgroep ingesteld. Een klankbordgroep bestaat uit gebruikers van het plan, bijvoorbeeld de bewoners van het gebeid waar het plan over gaat. Af en toe betrekt de overheid ook bij de evaluatie van het project de klankbordgroep. De klankbordgroep kan haar mening geven, de overheid (of de woningcorporatie) beslist. De klankbordgroep wordt vaak ingezet om te zorgen voor meer draagvlak onder de bevolking. Vaak wordt er wel veel waarde gehecht aan de inbreng van de klankbordgroep.
Ga terug naar de handleiding 'Hoe kun je invloed uitoefenen?' of ga meteen door naar:
2. Op welk moment kan ik wat doen?